Poranna kawa to dla milionów Polaków święty rytuał. Wiele osób sięga po nią jeszcze przed śniadaniem, kierując się przyzwyczajeniem lub potrzebą pobudzenia. Wokół picia kawy na czczo narosło jednak wiele mitów – jedni twierdzą, że szkodzi żołądkowi i odwadnia, inni, że wręcz przeciwnie – przyspiesza metabolizm i poprawia koncentrację. W niniejszym artykule rozdzielamy fakty od mitów, opierając się na aktualnej wiedzy naukowej.
To jedno z najczęściej powtarzanych przekonań. Kofeina i kwasy organiczne zawarte w kawie mogą u niektórych osób powodować chwilowe uczucie dyskomfortu, jednak długotrwałe badania nie potwierdzają, by picie kawy na czczo wywoływało wrzody żołądka czy zwiększało ryzyko choroby wrzodowej. W rzeczywistości głównymi przyczynami wrzodów są zakażenie bakterią Helicobacter pylori oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne. Kawa może jedynie nasilić objawy u osób z już istniejącą nadkwasotą lub refluksem – dla zdrowych osób wypicie jej na pusty żołądek zwykle nie stanowi zagrożenia.
Kofeina ma łagodne działanie moczopędne, ale badania wykazują, że przy umiarkowanym spożyciu (do 3–4 filiżanek dziennie) efekt ten jest znikomy i nie prowadzi do odwodnienia. Ponadto płyn zawarty w kawie bilansuje utratę wody, więc poranna kawa nie powoduje deficytu nawodnienia. Mit ten powstał prawdopodobnie na podstawie przestarzałych badań z dużymi dawkami kofeiny podawanymi osobom wcześniej jej nie spożywającym.
Kawa może nieznacznie ograniczać wchłanianie żelaza niehemowego (pochodzenia roślinnego), jeśli jest pita tuż po posiłku – ale nie ma to związku z porą spożycia (na czczo czy po jedzeniu). Natomiast brak pokarmu w żołądku nie wpływa dodatkowo na ten proces. Co więcej, kawa zawiera antyoksydanty, które są dobrze przyswajane nawet na pusty żołądek.
Kortyzol to hormon stresu, który naturalnie wzrasta rano, pomagając nam się obudzić. Kofeina może dodatkowo zwiększyć jego stężenie, co u niektórych osób prowadzi do uczucia niepokoju, rozdrażnienia czy trudności z zasypianiem wieczorem. Jednak u regularnych konsumentów kawy organizm adaptuje się do tego efektu, a wzrost kortyzolu staje się minimalny. Dla osób wrażliwych lepszym rozwiązaniem może być wypicie kawy po śniadaniu, gdy poziom kortyzolu fizjologicznie opada.
Kofeina blokuje receptory adenozyny, co zmniejsza uczucie zmęczenia i poprawia czujność. Efekt ten występuje zarówno na czczo, jak i po jedzeniu – szybkość wchłaniania może być nieco większa na pusty żołądek, ale różnice są niewielkie. Dla wielu osób filiżanka kawy o poranku jest skutecznym sposobem na rozpoczęcie dnia z energią.
Choć dla większości zdrowych ludzi picie kawy na czczo jest bezpieczne, osoby z chorobą refluksową przełyku, zespołem jelita drażliwego lub nadkwaśnością mogą odczuwać zgagę, pieczenie lub ból brzucha. W takich przypadkach warto wypić kawę po lekkim posiłku, dodać mleko (które wiąże kwasy) lub wybrać kawę o niższej kwasowości (np. ciemno paloną). U niektórych kawa na czczo stymuluje też wydzielanie żółci, co u osób z kamieniami żółciowymi może wywołać kolki.
Kofeina przyspiesza lipolizę – rozkład tłuszczów – i zwiększa wydatek energetyczny. Efekt ten jest bardziej wyraźny w warunkach na czczo, gdy organizm nie ma dostępu do glukozy z pożywienia. Z tego powodu wiele osób stosuje kawę przed treningiem na pusty żołądek, by zwiększyć utlenianie kwasów tłuszczowych. Należy jednak pamiętać, że długoterminowe korzyści metaboliczne są umiarkowane i nie zastąpią zbilansowanej diety.
Picie kawy na czczo nie jest ani szczególnie szkodliwe, ani cudownie zdrowe – wszystko zależy od indywidualnej tolerancji i stanu zdrowia. U większości osób nie powoduje ono trwałych negatywnych skutków, a wręcz może poprawić koncentrację i przyspieszyć metabolizm. Osoby z dolegliwościami żołądkowymi, refluksem lub silną reakcją na kofeinę powinny jednak rozważyć wypicie kawy po śniadaniu. Podobnie jak w przypadku wielu innych aspektów diety, kluczowy jest umiar i słuchanie sygnałów wysyłanych przez własne ciało.